ਅਸਟਪਦੀ - 12

 ਅਸਟਪਦੀ - 12

 

ਸਲੋਕ ।।

ਸੁਖੀ ਬਸੈ ਮਸਕੀਨੀਆ ਆਪੁ ਨਿਵਾਰਿ ਤਲੇ ।।

ਬਡੇ ਬਡੇ ਅਹੰਕਾਰੀਆ ਨਾਨਕ ਗਰਬਿ ਗਲੇ ।। 1 ।।

ਅਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਧਾਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਅਤੇ ਅਪਣੀ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ਾ ਇਨਸਾਨ ਸਦਾ ਹੀ ਸੁਖੀ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਹੰਕਾਰੀ ਇਨਸਾਨ ਕਦੇ ਵੀ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਵਸਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹੰਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਟੁੱਟ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸਟਪਦੀ ।।

ਜਿਸ ਕੈ ਅੰਤਰਿ ਰਾਜ ਅਭਿਮਾਨੁ ।। ਸੋ ਨਰਕਪਾਤੀ ਹੋਵਤ ਸੁਆਨੁ ।।

ਰਾਜ ਭਾਗ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਨਾ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇੱਕ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਜੋ ਜਾਨੈ ਮੈ ਜੋਬਨਵੰਤੁ ।। ਸੋ ਹੋਵਤ ਬਿਸਟਾ ਕਾ ਜੰਤੁ ।।

ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਨਾ ਵੀ ਪਾਗਲਪਣਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਨਸਾਨ ਅਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਗੰਦਗੀ ਦੇ ਕੀੜੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਆਪਸ ਕਉ ਕਰਮਵੰਤੁ ਕਹਾਵੈ ।। ਜਨਮਿ ਮਰੈ ਬਹੁ ਜੋਨਿ ਭ੍ਰਮਾਵੈ ।।

ਅਪਣੀ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬੇਅਕਲੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲ਼ਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜੰਮਦਾ ਅਤੇ ਮਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਰਾਂ ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

ਧਨ ਭੂਮਿ ਕਾ ਜੋ ਕਰੈ ਗੁਮਾਨੁ ।। ਸੋ ਮੂਰਖੁ ਅੰਧਾ ਅਗਿਆਨੁ ।।

ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਨਾ ਵੀ ਕੋਈ ਸਿਆਣਪ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੀ ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਜਿਹੜਾ ਇਨਸਾਨ ਅਪਣੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਜਿਸ ਕੈ ਹਿਰਦੈ ਗਰੀਬੀ ਵਸਾਵੈ ।। ਨਾਨਕ ਈਹਾ ਮੁਕਤੁ ਆਗੈ ਸੁਖੁ ਪਾਵੈ ।। 1 ।।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਇਨਸਾਨ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ  ਕੇ ਈਸ਼ਵਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਭਾਵ ਵਸਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖੀ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਨਿਮਰਤਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ।

ਧਨਵੰਤਾ ਹੋਇ ਕਰਿ ਗਰਬਾਵੈ ।। ਤ੍ਰਿਣ ਸਮਾਨਿ ਕਛੁ ਸੰਗਿ ਨ ਜਾਵੈ ।।

ਕਈ ਲੋਕ ਅਪਣੀ ਅਮੀਰੀ ਉੱਤੇ, ਅਪਣੇ ਧਨ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਤੀਲੇ ਜਿੰਨਾ ਧਨ ਵੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਬੰਦੇ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

ਬਹੁ ਲਸਕਰ ਮਾਨੁਖ ਊਪਰਿ ਕਰੇ ਆਸ ।। ਪਲ ਭੀਤਰਿ ਤਾ ਕਾ ਹੋਇ ਬਿਨਾਸ ।।

ਬੰਦਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਹਨ, ਉਸ ਕੋਲ਼ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਸੁਵੱਲੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਸਭ ਤੇ ਆਪ ਜਾਨੈ ਬਲਵੰਤੁ ।। ਖਿਨ ਮਹਿ ਹੋਇ ਜਾਇ ਭਸਮੰਤੁ ।।

ਬੰਦਾ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਤਾਕਤਵਰ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਇਨਸਾਨ ਵੀ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸੁਆਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਿਸੈ ਨ ਬਦੈ ਆਪਿ ਅਹੰਕਾਰੀ ।। ਧਰਮ ਰਾਇ ਤਿਸੁ ਕਰੇ ਖੁਆਰੀ ।।

ਅਪਣੇ ਧਨ, ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬੰਦਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਸਭ ਨੂੰ ਕੀੜੇ ਮਕੌੜੇ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਉਮੈ ਗ੍ਰਸਤ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਰਾਜ ਬਹੁਤ ਖੁਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਖਤ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰ  ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਜਾ ਕਾ ਮਿਟੈ ਅਭਿਮਾਨੁ ।। ਸੋ ਜਨੁ ਨਾਨਕ ਦਰਗਹ ਪਰਵਾਨੁ ।। 2 ।।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ਼ ਜਿਸ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹਉਮੈ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਜੀਵ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ  ਹੈ।

ਕੋਟਿ ਕਰਮ ਕਰੈ ਹਉ ਧਾਰੇ ।। ਸ੍ਰਮੁ ਪਾਵੈ ਸਗਲੇ ਬਿਰਥਾਰੇ ।।

ਕਈ ਵਾਰ ਬੰਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੰਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਹਉਮੈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਨੇਕ ਕੰਮ ਵਿਅਰਥ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਨਿਕ ਤਪਸਿਆ ਕਰੇ ਅਹੰਕਾਰ ।। ਨਰਕ ਸੁਰਗ ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਅਵਤਾਰ ।।

ਕਈ ਵਾਰ ਬੰਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੀਤੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ  ਸਾਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਜਾਈਂ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜੰਮਦਾ ਮਰਦਾ ਅਤੇ ਨਰਕਾਂ ਸੁਰਗਾਂ ਦੇ ਗੇੜੇ ਕੱਢਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਨਿਕ ਜਤਨ ਕਰਿ ਆਤਮ ਨਹੀ ਦ੍ਰਵੈ ।। ਹਰਿ ਦਰਗਹ ਕਹੁ ਕੈਸੇ ਗਵੈ ।।

ਅਨੇਕਾਂ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਜੇ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹਉਮੈ ਖਤਮ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਯਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾ ਸਮਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਆਪਸ ਕਉ ਜੋ ਭਲਾ ਕਹਾਵੈ ।। ਤਿਸਹਿ ਭਲਾਈ ਨਿਕਟਿ ਨ ਆਵੈ ।।

ਜਿਹੜਾ ਹਉਮੈ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਇਨਸਾਨ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇਕ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਭੈੜਾ ਇਨਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੇਕੀ ਨਾਂ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹਦੀ।

ਸਰਬ ਕੀ ਰੇਨ ਜਾ ਕਾ ਮਨੁ ਹੋਇ ।। ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਤਾ ਕੀ ਨਿਰਮਲ ਸੋਇ ।। 3 ।।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਅਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਏਨੀ ਨਿਮਰਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਵੇ ਕਿ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੋਭਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ

ਜਬ ਲਗੁ ਜਾਨੈ ਮੁਝ ਤੇ ਕਛੁ ਹੋਇ ।। ਤਬ ਇਸ ਕਉ ਸੁਖੁ ਨਾਹੀ ਕੋਇ ।।

ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਇਨਸਾਨ ਅਪਣੀ ਤਾਕਤ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਓਨਾ ਚਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਹ ਮਾਣ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਹਾਸਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜਬ ਇਹ ਜਾਨੈ ਮੈ ਕਿਛੁ ਕਰਤਾ ।। ਤਬ ਲਗੁ ਗਰਭ ਜੋਨਿ ਮਹਿ ਫਿਰਤਾ ।।

ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਇਨਸਾਨ ਅਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਉਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਨਾ ਚਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਗਰਭ ਜੂਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕੱਢਦਾ ਰਹਿਂਦਾ ਹੈ, ਜੰਮਦਾ ਅਤੇ ਮਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਵੇ ਕਿ ਜੋ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਉਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ ਆਪ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ਼ੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਕੇ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਬ ਧਾਰੈ ਕੋਊ ਬੈਰੀ ਮੀਤੁ ।। ਜਬ ਲਗੁ ਨਿਹਚਲੁ ਨਾਹੀ ਚੀਤੁ ।।

ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਇਨਸਾਨ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਮਝਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਨਾ ਚਿਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਟਿਕਾਅ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਬ ਲਗੁ ਮੋਹ ਮਗਨ ਸੰਗਿ ਮਾਇ ।। ਤਬ ਲਗੁ ਧਰਮ ਰਾਇ ਦੇਇ ਸਜਾਇ ।।

ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਜੀਵ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਨਾ ਚਿਰ ਧਰਮ ਰਾਜ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਰਾਜ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਪ੍ਰਭ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਬੰਧਨ ਤੂਟੈ ।। ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ ਨਾਨਕ ਹਉ ਛੂਟੈ ।। 4 ।।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਦਯਾ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ਼. ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਿਖਾਏ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਹੀ ਇਨਸਾਨ ਹਉਮੈ ਰੋਗ ਤੋਂ ਨਜਾਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਹਸ ਖਟੇ ਲਖ ਕਉ ਉਠਿ ਧਾਵੈ ।। ਤ੍ਰਿਪਤਿ ਨ ਆਵੈ ਮਾਇਆ ਪਾਛੈ ਪਾਵੈ ।।

ਇਨਸਾਨ ਧਨ ਨਾਲ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰੱਜਦਾ। ਜੇ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਵੀ ਕਮਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਮਾ ਲੈਣ ਤੋ ਬਾਦ ਉਸ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਲੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਬਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਅਨਿਕ ਭੋਗ ਬਿਖਿਆ ਕੇ ਕਰੈ ।। ਨਹ ਤ੍ਰਿਪਤਾਵੈ ਖਪਿ ਖਪਿ ਮਰੈ ।।

ਅਨੇਕਾਂ ਤਰਾਂ ਦੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇਹ ਭੋਗ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਜ਼ਹਿਰ ਹਨ। ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਦਾ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਬਿਨਾ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀ ਕੋਊ ਰਾਜੈ ।। ਸੁਪਨ ਮਨੋਰਥ ਬ੍ਰਿਥੇ ਸਭ ਕਾਜੈ ।।

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਸਬਰ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਓਨਾ ਚਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਜ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਟ ਸਕਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਬੇਅਰਥ ਹਨ।

ਨਾਮ ਰੰਗਿ ਸਰਬ ਸੁਖੁ ਹੋਇ ।। ਬਡਭਾਗੀ ਕਿਸੈ ਪਰਾਪਤਿ ਹੋਇ ।।

ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ਼ ਪਿਆਰ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ਼ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਨਾਮ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਪਿਆਰ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ।

ਕਰਨ ਕਰਾਵਨ ਆਪੇ ਆਪਿ ।। ਸਦਾ ਸਦਾ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਜਾਪਿ ।। 5 ।।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਕੁੱਝ ਕਰਨ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਉਹ ਮਾਲਕ ਆਪ ਹੀ ਹੈ, ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਅਪਣੇ ਵਸ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲ਼ੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਰਨ ਕਰਾਵਨ ਕਰਨੈਹਾਰੁ ।। ਇਸ ਕੈ ਹਾਥਿ ਕਹਾ ਬੀਚਾਰੁ ।।

ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁੱਝ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਹੈ। ਜ਼ਰਾ ਸੋਚ ਕੇ ਦੇਖੋ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਜੀਵ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜੀਵ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।

ਜੈਸੀ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਕਰੇ ਤੈਸਾ ਹੋਇ ।। ਆਪੇ ਆਪਿ ਆਪਿ ਪ੍ਰਭੁ ਸੋਇ ।।

ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਨਜ਼ਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਕਰਮ ਹੀ ਉਹ ਜੀਵ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁੱਝ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।

ਜੋ ਕਿਛੁ ਕੀਨੋ ਸੁ ਅਪਨੈ ਰੰਗਿ ।। ਸਭ ਤੇ ਦੂਰਿ ਸਬਹੂ ਕੈ ਸੰਗਿ ।।

ਜੋ ਵੀ ਰਚਨਾ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਰਚੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਜੀ ਹੈ, ਅਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਅਪਣੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ, ਅਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਜੀ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੀ ਦੂਰ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

ਬੂਝੈ ਦੇਖੈ ਕਰੈ ਬਿਬੇਕ ।। ਆਪਹਿ ਏਕ ਆਪਹਿ ਅਨੇਕ ।।

ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁੱਝ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਰੂਪ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਇੱਕ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਅਨੇਕ ਹੈ।

ਮਰੈ ਨ ਬਿਨਸੈ ਆਵੈ ਨ ਜਾਇ ।। ਨਾਨਕ ਸਦ ਹੀ ਰਹਿਆ ਸਮਾਇ ।। 6 ।।

ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ ਸਦਾ ਰਹਿਣ  ਵਾਲ਼ਾ ਹੈ, ਅਕਾਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਦੇ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਕਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਇਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਮਾਇਆ ਰਹੇਗਾ।

ਆਪਿ ਉਪਦੇਸੈ ਸਮਝੈ ਆਪਿ ।। ਆਪੇ ਰਚਿਆ ਸਭ ਕੈ ਸਾਥਿ ।।

ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਆਪਿ ਕੀਨੋ ਆਪਨ ਬਿਸਥਾਰੁ ।। ਸਭੁ ਕਛੁ ਉਸ ਕਾ ਓਹੁ ਕਰਨੈਹਾਰ ।।

ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸੇ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਅਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਦਾ ਅਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਇਸ ਦਾ ਰਚਣ ਵਾਲ਼ਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੰਮ ਲਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਹੈ।

ਉਸ ਤੇ ਭਿੰਨ ਕਹਹੁ ਕਿਛੁ  ਹੋਇ ।। ਥਾਨਿ ਥਨੰਤਰਿ ਏਕੈ ਸੋਇ ।।

ਹਰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਹਰ ਸ਼ੈ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਸਾਰਾ ਉਸ ਦਾ ਅਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ।

ਅਪੁਨੇ ਚਲਿਤ ਆਪਿ ਕਰਣੈਹਾਰ ।। ਕਉਤਕ ਕਰੈ ਰੰਗ ਆਪਾਰ ।।

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਸਭ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉਸੇ ਦੇ ਕੌਤਕ ਹਨ, ਉਸੇ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਹਨ। ਉਹ ਤਰਾਂ ਤਰਾਂ ਦੇ ਕੌਤਕ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਮਨ ਮਹਿ ਆਪਿ ਮਨ ਅਪੁਨੇ ਮਾਹਿ ।। ਨਾਨਕ ਕੀਮਤਿ ਕਹਨੁ ਨ ਜਾਇ ।। 7 ।।

ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪ ਵਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।

ਸਤਿ ਸਤਿ ਸਤਿ ਪ੍ਰਭੁ ਸੁਆਮੀ ।। ਗੁਰਪਰਸਾਦਿ ਕਿਨੈ ਵਖਿਆਨੀ ।।

ਉਸ ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਦੀਵੀ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੈ, ਸਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਕਥਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਕੋਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਲਈ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।

ਸਚੁ ਸਚੁ ਸਚੁ ਸਭੁ ਕੀਨਾ ।। ਕੋਟਿ ਮਧੇ ਕਿਨੈ ਬਿਰਲੈ ਚੀਨਾ ।।

ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਛਲਾਵਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੇ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਧਾਰਨ ਇਨਸਾਨ ਇਸ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੈ।

ਭਲਾ ਭਲਾ ਭਲਾ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ।। ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਆਪਾਰ ਅਨੂਪ ।।

ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬੇਹੱਦ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਸਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਰਹੇਗਾ। ਉਹ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁੰਦਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਉਸ ਜਿੰਨਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। 

ਨਿਰਮਲ ਨਿਰਮਲ ਨਿਰਮਲ ਤੇਰੀ ਬਾਣੀ ।। ਘਟਿ ਘਟਿ ਸੁਨੀ ਸ੍ਰਵਨ ਬਖ੍ਯਾਣੀ ।।

ਉਸ ਦੇ ਬੋਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਹਰ ਇੱਕ ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪਵਿਤ੍ਰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਪੁਨੀਤ ।। ਨਾਮੁ ਜਪੈ ਨਾਨਕ ਮਨਿ ਪ੍ਰੀਤਿ ।। 8 ।। 12 ।।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਜੀਵ ਦਿਲੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ਼ ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਤਿ ਪਾਕ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣਿਆਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦਾ।